Historia ręcznie wiązanego dywanu: 2500 lat rzemiosła artystycznego

PRZEZ REZĘ, EKSPERTKĘ OD DYWANÓW W Nain Trading | OPUBLIKOWANO: 2026-06-11 | 5 MIN CZYTANIA

Mało który element wystroju wnętrz może poszczycić się tak długą historią jak ręcznie tkany dywan. To, co dziś zdobi salony, niegdyś ogrzewało namioty nomadów, upiększało perskie pałace i w Europie uchodziło za symbol statusu, po którym nie odważano się nawet chodzić. Najbardziej zadziwiające jest to, że technika wiązania węzłów przez około dwa i pół tysiąca lat niemal się nie zmieniła. Krótka podróż przez historię wyjątkowego rzemiosła artystycznego.

Dywan Pazyryk, jeden z najstarszych znanych ręcznie wiązanych dywanów z geometrycznymi i zwierzęcymi

Dywan Pazyryk: 2500-letnie arcydzieło

Nikt nie wie dokładnie, jak stara jest sztuka tkania dywanów. Pewne jest jedynie to, kiedy powstał jej najstarszy zachowany ślad: tak zwany dywan z Pazyryku datowany jest na V–IV wiek p.n.e. Rosyjski archeolog Siergiej Rudenko odkrył go w 1949 roku w kurhanie scytyjskiego księcia w górach Ałtaj – zachowany dzięki wiecznej zmarzlinie, która przez tysiące lat chroniła delikatną tkaninę przed zniszczeniem. Dziś dywan można oglądać w Ermitażu w Petersburgu. Na uwagę zasługuje nie tylko jego wiek, lecz przede wszystkim jakość: około 360 000 węzłów na metr kwadratowy oraz precyzyjnie wykonane motywy jeźdźców, jeleni i gryfów świadczą o już bardzo wysokim poziomie rzemiosła. Na tej podstawie badacze wnioskują, że początki tkania dywanów muszą sięgać znacznie dalej w przeszłość. Do dziś nie wiadomo dokładnie, gdzie narodziła się ta technika – wiele wskazuje na ludy koczownicze Azji Środkowej.

W namiocie nomadów kobieta ręcznie tka dywan, a na podłodze leży czerwony,

Z namiotu nomadów...

Dla nomadów ze środkowoazjatyckich stepów dywan początkowo nie był luksusem, lecz koniecznością: izolował podłogę namiotu od zimna, służył jako posłanie do spania, sakwa na siodło i dekoracja ścienna. Tkano go z materiału dostarczanego przez własne stada – przede wszystkim z wełny owczej, barwionej roślinami i minerałami z okolicy.

Ręczne wiązanie dywanu na krośnie, pokazujące tradycyjną technikę produkcji dywanów

...do manufaktury dworskiej

Już wcześnie wykształciły się dwie techniki wiązania węzłów, które są stosowane do dziś: węzeł symetryczny, nazywany także tureckim lub węzłem Gördes, oraz asymetryczny węzeł perski, czyli Senneh, który pozwala tworzyć wyjątkowo finezyjne wzory. Wraz z wędrówkami Seldżuków sztuka tkania dywanów dotarła od XI wieku do Anatolii; z Konyi z XIII wieku zachowały się jedne z najstarszych anatolijskich fragmentów dywanów. Szlakami handlowymi Jedwabnego Szlaku dywany – oraz wiedza o ich wytwarzaniu – rozprzestrzeniły się daleko poza swoje regiony pochodzenia.

Historyczny obraz przedstawiający kobietę wybierającą dywan na starym targowisku w czasach starożytn

Okres rozkwitu za panowania Safawidów

Szczyt artyzmu sztuka tkania dywanów osiągnęła w Persji za dynastii Safawidów (1501–1736). Władcy wynieśli dywan z rzemieślniczego wyrobu do rangi sztuki dworskiej: w manufakturach w miastach takich jak Isfahan, Kaszan i Tabriz tkacze pracowali według projektów nadwornych malarzy, używając najwyższej jakości wełny i jedwabiu, często przeplatanych złotymi i srebrnymi nićmi. Dywany stały się dyplomatycznymi darami i pożądanymi towarami eksportowymi. Z tej epoki pochodzi jeden z najsłynniejszych dywanów świata: dywan z Ardabilu, datowany na rok 1539/40 i obecnie prezentowany w Victoria and Albert Museum w Londynie. Jego centralny medalion i harmonijna kompozycja kształtują wzornictwo klasycznych dywanów perskich aż po dzień dzisiejszy.

Dywan podbija Europę

Do Europy dywany orientalne trafiały przede wszystkim szlakami handlowymi Wenecji – i były tak cenne, że mało kto kładł je na podłodze. Na obrazach renesansowych pojawiają się jako obrusy, dekoracje ścienne lub pod stopami świętych i władców. Malarze tacy jak Hans Holbein Młodszy i Lorenzo Lotto tak często przedstawiali dywany anatolijskie, że całe grupy wzorów są dziś nazywane ich nazwiskami. W XIX wieku dywan zmienił się z rzadkiego dobra luksusowego w pożądany element wystroju wnętrz europejskiego mieszczaństwa. Popyt sprawił, że w Persji, Anatolii i Indiach rozwinęła się produkcja nastawiona na eksport – z jej blaskami i cieniami: obok wysokiej jakości manufaktur pojawiły się także wyroby masowe, a wraz z nowymi barwnikami syntetycznymi pierwsze problemy z jakością, co jeszcze bardziej podniosło wartość wiedzy o tradycyjnych naturalnych barwnikach.

Ręcznie tkany czerwony dywan we wnętrzu w stylu barokowym.

Sztuka ręcznego wiązania dziś: żywa tradycja

To, co zadziwia w tej długiej historii: ręcznie tkany dywan powstaje dziś w gruncie rzeczy tak samo jak 2500 lat temu – węzeł po węźle, ręcznie, często przez wiele miesięcy pracy. W Iranie, Afganistanie, Pakistanie, Indiach i Turcji sztuka tkania dywanów jest przekazywana z pokolenia na pokolenie, a w wielu miejscach stanowi ważne źródło dochodu dla całych regionów. Zwłaszcza w czasach przemysłowej produkcji masowej rzemiosło zyskuje nowe uznanie: ręcznie tkany dywan jest trwały, można go naprawiać i powstaje z odnawialnych materiałów – dzięki czemu należy do najbardziej zrównoważonych dodatków do wnętrz. Każdy egzemplarz jest unikatowy i nosi ślad ręki swojej tkaczki lub tkacza. Kto dziś kupuje ręcznie tkany dywan, na przykład z oferty Nain Trading, wnosi do swojego domu część tej liczącej tysiące lat historii – a jednocześnie przyczynia się do tego, że jest ona kontynuowana.'